กว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา “กองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมือง” ถูกยกให้เป็นนโยบายที่สร้างแรงสั่นสะเทือนเศรษฐกิจฐานรากไทยมากที่สุด รัฐบาลอัดฉีดเงินตั้งต้นหมู่บ้านละ 1 ล้านบาท เปิดทางให้ชุมชนบริหารจัดการเงินกู้เอง แนวคิดกระจายศูนย์ทางการเงิน (Decentralization) ช่วยให้เกษตรกรและผู้มีรายได้น้อยเข้าถึงทุนในระบบ ลดการพึ่งพาหนี้นอกระบบ และกระตุ้นการหมุนเวียนเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างรวดเร็ว
อย่างไรก็ตาม ภายใต้ภาพความสำเร็จกลับมีรอยร้าวที่ชัดขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งวงจรหนี้ชิ่งที่กู้ใหม่ปิดหนี้เก่า กองทุนที่ไม่เคลื่อนไหวหรือถูกบริหารโดยคนกลุ่มเล็ก จนถูกตั้งคำถามเรื่อง “กองทุนซอมบี้” รวมถึงปัญหาบัญชีและความโปร่งใสจากการขาดทักษะวิชาชีพ งานวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์พัฒนาชี้ว่า กองทุนชุมชนจะยั่งยืนได้ต้องมีระบบกำกับดูแล (Governance) และกลไกตรวจสอบควบคู่ ไม่เช่นนั้นอาจกลายเป็นแหล่งสะสมหนี้ในระยะยาว
ปัจจุบัน ความท้าทายใหญ่คือสถานะนิติบุคคลของกองทุน ทำให้รัฐไม่สามารถเรียกคืนเงินเข้าคลังได้โดยตรง การยุบหรือปรับโครงสร้างต้องผ่านกระบวนการชำระบัญชีที่ซับซ้อน ทางออกจึงไม่ใช่การปล่อยให้แข็งตัว แต่ต้อง “ยกระดับ” ด้วยระบบบัญชีมืออาชีพ การเปิดเผยข้อมูลการเงินแบบโปร่งใส และเพิ่มอำนาจตรวจสอบให้ สำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติ อย่างแท้จริง เพื่อให้มรดกนโยบายชิ้นนี้ยังเป็นโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินของชุมชน ไม่ใช่ภาระในอนาคต